Frika kolektive, paniku dhe pasiguria në shoqëri. Çfarë na mëson psikologjia për të ruajtur qetësinë, mendimin kritik dhe sigurinë personale përballë përshkallëzimit të protestave?
Ka çaste kur tensioni i një shoqërie nuk qëndron vetëm në rrugë, në sheshe apo përballë institucioneve. Ai depërton në shtëpi, në bisedat familjare, në ambientet e punës dhe në mendjen e njerëzve që nuk kanë marrë pjesë drejtpërdrejt në ngjarje. Një protestë që përshkallëzohet, një përplasje mes demonstruesve dhe policisë, pamjet e zjarreve apo të dëmeve materiale mund të krijojnë një atmosferë pasigurie që vazhdon edhe pasi individi largohet fizikisht nga vendi i ngjarjes.
Protestat e përshkallëzuara në Tiranë, ku i janë bashkuar tri ditët e fundit dhe studentët, janë të shoqëruara me djegie ndërtesash, dëmtime pronash dhe përplasje me policinë, e bëjnë veçanërisht të rëndësishme pyetjen se si përballen njerëzit me frikën që lind nga tensioni kolektiv. Raportimet ndërkombëtare kanë dokumentuar përshkallëzimin e dhunës dhe ndërhyrjen e forcave të rendit. Megjithatë, përtej kronikës së ngjarjeve, ekziston një dimension më pak i dukshëm: ndikimi i tyre në mirëqenien psikologjike të qytetarëve, përfshirë ata që i ndjekin protestat vetëm përmes ekranit.
Frika në këto rrethana nuk është shenjë dobësie. Ajo është një reagim njerëzor ndaj mundësisë së rrezikut, humbjes së kontrollit dhe pasigurisë për atë që mund të ndodhë më pas. Problemi fillon kur frika bëhet e vazhdueshme, kur çdo lajm interpretohet si paralajmërim i një katastrofe të afërt dhe kur individi nuk arrin më të dallojë rrezikun real nga skenarët që prodhon ankthi. Prandaj, pyetja thelbësore nuk është si të mos ndiejmë frikë, por si të mos lejojmë që frika të drejtojë të menduarit dhe sjelljen tonë.
Psikologjia e turmës: A e humbet individi kontrollin në një grup të madh?
Për një kohë të gjatë, sjellja e turmave është interpretuar përmes idesë se individi, sapo bëhet pjesë e një grupi të madh, humbet arsyen dhe i nënshtrohet instinkteve kolektive. Por psikologjia bashkëkohore e ka ndërlikuar ndjeshëm këtë interpretim. Psikologu social britanik Stephen Reicher, një nga studiuesit e njohur të sjelljes kolektive, ka argumentuar se turmat nuk duhen trajtuar si masa homogjene dhe irracionale. Në punën e tij mbi identitetin social, ai thekson rëndësinë e normave, vlerave, marrëdhënieve dhe mënyrës se si njerëzit e kuptojnë përkatësinë e tyre në grup.
Në një diskutim të publikuar nga Shoqata Amerikane e Psikologjisë (APA), Reicher shpjegon se pjesëmarrësit në një turmë mund të fillojnë të mendojnë dhe të veprojnë më shumë në bazë të identitetit të përbashkët, pa e humbur domosdoshmërisht aftësinë për të arsyetuar. Kjo do të thotë se sjellja kolektive ndikohet nga normat që grupi pranon, nga perceptimi i padrejtësisë dhe nga mënyra se si interpretohen veprimet e të tjerëve. Ky këndvështrim është i rëndësishëm për të kuptuar protestat. Një grup i madh njerëzish nuk është automatikisht i dhunshëm dhe as çdo protestues nuk ndan të njëjtat qëllime apo sjellje. Në të njëjtën kohë, kur tensioni rritet, veprimet e disa individëve, thirrjet provokuese dhe përhapja e interpretimeve kërcënuese mund të ndikojnë në mënyrën se si pjesëmarrësit e tjerë e perceptojnë situatën.
Çfarë duhet të kuptojmë si qytetarë? Prania e një turme nuk është vetvetiu arsye për panik, por as madhësia e saj nuk duhet të na bëjë të nënvlerësojmë rrezikun. Vlerësimi duhet të bazohet te sjellja konkrete, kushtet e sigurisë dhe informacioni i besueshëm, jo te stereotipat për njerëzit që protestojnë.
Si lind paniku dhe pse frika përhapet kaq shpejt?
Paniku nuk krijohet gjithmonë nga një rrezik i drejtpërdrejtë. Ai mund të ushqehet edhe nga pasiguria, nga mungesa e informacionit dhe nga përshtypja se situata po del jashtë kontrollit.
Kur perceptojmë një kërcënim, organizmi mobilizohet për t’u mbrojtur. Rrahjet e zemrës mund të shpejtohen, frymëmarrja të bëhet më e cekët, muskujt të tendosen dhe vëmendja të përqendrohet te shenjat e mundshme të rrezikut. Këto reagime mund të jenë të dobishme kur duhet të largohemi nga një situatë e rrezikshme. Por, kur aktivizimi vazhdon edhe në mungesë të një kërcënimi të menjëhershëm, ai mund të shndërrohet në ankth, vigjilencë të tepruar dhe lodhje emocionale.
Në një atmosferë të tensionuar, njerëzit vëzhgojnë jo vetëm ngjarjet, por edhe reagimet e të tjerëve. Nëse shohim njerëz që vrapojnë, dëgjojmë thirrje alarmuese ose lexojmë vazhdimisht mesazhe që paralajmërojnë rrezik, mund ta interpretojmë situatën si më kërcënuese nga sa mund të vërtetohet prej informacionit që kemi.
Këtu shfaqet një mekanizëm i rëndësishëm: frika mund të përforcohet përmes interpretimit të ndërsjellë të sjelljes së njerëzve. Kjo nuk do të thotë se çdo reagim i turmës është panik apo se rreziku është imagjinar. Do të thotë se reagimet emocionale të njerëzve mund të bëhen pjesë e mënyrës se si ata e vlerësojnë një situatë.
Për këtë arsye, në momentet e tensionit duhet të bëjmë një dallim të vetëdijshëm mes tri gjërave: asaj që po ndodh realisht, asaj që dimë me siguri dhe asaj që kemi frikë se mund të ndodhë.
Ky dallim na ndihmon të mos e ngatërrojmë mundësinë me sigurinë e një ngjarjeje të ardhshme.
Kur lajmi bëhet burim i ankthit
Sot, një person mund të mos jetë fare pranë një proteste dhe përsëri të përjetojë një nivel të lartë shqetësimi. Mjafton të ndjekë për orë të tëra pamje të përplasjeve, video të përsëritura të incidenteve, komente alarmuese dhe mesazhe të paverifikuara në rrjetet sociale.
Psikologët Dana Rose Garfin dhe Roxane Cohen Silver, përmes kërkimeve mbi ekspozimin ndaj lajmeve shqetësuese dhe pasojat psikologjike të ngjarjeve traumatike, kanë kontribuar në kuptimin e lidhjes mes ekspozimit mediatik dhe stresit. Në raportimet mbi këtë temë, ekspertët kanë paralajmëruar se ekspozimi i përsëritur ndaj pamjeve grafike mund ta shtojë shqetësimin, edhe te njerëzit që nuk janë ekspozuar drejtpërdrejt ndaj ngjarjes.
Kjo është veçanërisht e rëndësishme në epokën e rrjeteve sociale, ku i njëjti incident mund të shfaqet dhjetëra herë, i shoqëruar me tituj të ndryshëm dhe interpretime kontradiktore. Përsëritja mund të krijojë ndjesinë se rreziku është vazhdimisht i pranishëm.
Njeriu kontrollon telefonin për t’u qetësuar, gjen një lajm të ri shqetësues dhe kontrollon përsëri. Kështu krijohet një cikël: ankthi nxit kërkimin e informacionit, informacioni i vazhdueshëm e rrit shqetësimin dhe shqetësimi krijon nevojën për më shumë informacion.
Kjo sjellje njihet gjerësisht si doomscrolling: vazhdimi i konsumimit të lajmeve negative edhe kur kjo na bën të ndihemi më keq.
Zgjidhja nuk është të mbyllim sytë para realitetit. Është të ndryshojmë mënyrën se si informohemi. Të zgjedhim burime të besueshme, të shmangim riprodhimin e panevojshëm të pamjeve të dhunshme dhe të vendosim intervale të përcaktuara për të kontrolluar lajmet, në vend që t’i ndjekim ato pa ndërprerje.
Të jesh i informuar nuk do të thotë të jesh vazhdimisht i ekspozuar ndaj çdo imazhi të frikshëm.
Si ta mbrojmë veten psikologjikisht: Nga reagimi automatik te vetëkontrolli
Udhëzuesit e Organizatës Botërore të Shëndetësisë për ndihmën e parë psikologjike theksojnë rëndësinë e sigurisë, mbështetjes njerëzore dhe ndihmës praktike gjatë krizave. Këto parime mund të përshtaten edhe për qytetarët që përjetojnë stres nga tensionet publike.
Hapi i parë është të pranojmë emocionin pa e kthyer atë në parashikim. Mund t’i themi vetes: “Po ndihem i frikësuar sepse situata është e pasigurt. Kjo ndjenjë është e kuptueshme, por nuk do të thotë se skenari më i keq do të ndodhë patjetër.”
Hapi i dytë është të rikthejmë vëmendjen te gjërat që mund të kontrollojmë: ku ndodhemi, nëse jemi në një vend të sigurt, nga cili burim po marrim informacion dhe çfarë veprimi praktik na nevojitet në atë moment.
Hapi i tretë është të ulim intensitetin e reagimit trupor. Frymëmarrja e ngadaltë dhe e rehatshme, çlirimi i muskujve të tendosur dhe përqendrimi te mjedisi përreth mund të na ndihmojnë të rikthejmë një ndjenjë orientimi. Nuk ka nevojë të detyrojmë veten të ndihemi menjëherë të qetë; mjafton të krijojmë pak hapësirë mes emocionit dhe reagimit.
Një teknikë e thjeshtë është ushtrimi 5–4–3–2–1: të emërtojmë pesë gjëra që shohim, katër që ndiejmë përmes prekjes, tre që dëgjojmë, dy që nuhasim dhe një shije që dallojmë. Ky ushtrim e orienton vëmendjen te momenti i tanishëm dhe mund të jetë i dobishëm kur mendimet alarmuese na pushtojnë.
Megjithatë, këto teknika nuk zëvendësojnë masat e sigurisë. Nëse ndodhemi pranë një përplasjeje, përparësi ka largimi nga rreziku, ndjekja e udhëzimeve të besueshme dhe kërkimi i ndihmës kur nevojitet. Nuk duhet të qëndrojmë në një zonë të rrezikshme vetëm për të provuar se mund ta kontrollojmë frikën tonë.
Si të mos bëhemi bartës të panikut?
Përgjegjësia psikologjike nuk është vetëm individuale. Ajo shfaqet edhe në mënyrën se si komunikojmë me familjen, miqtë, kolegët dhe komunitetin.
Kur dëgjojmë një pretendim alarmues, është e dobishme të ndalemi dhe të pyesim: Kush e ka publikuar? A ka një burim të identifikueshëm? A e konfirmojnë ngjarjen disa burime të besueshme? A është pamja aktuale apo i përket një ngjarjeje të mëparshme?
Duhet të shmangim shpërndarjen e mesazheve si “gjithçka po del jashtë kontrollit” ose “nesër do të ndodhë diçka e tmerrshme”, kur nuk kemi prova për t’i mbështetur. Një mesazh i tillë mund të përhapet shumë më shpejt se sqarimi i tij.
Në të njëjtën kohë, nuk duhet t’i qortojmë njerëzit që ndihen të frikësuar. Një reagim më i dobishëm është: “E kuptoj pse të shqetëson kjo situatë. Le të shohim çfarë dihet me siguri dhe çfarë mund të bëjmë për të qenë të sigurt.”
Kjo mënyrë komunikimi nuk e mohon rrezikun, por e zëvendëson përhapjen e frikës me vlerësimin e fakteve dhe veprimin e arsyeshëm.
Fëmijët, të moshuarit dhe personat më të cenueshëm
Tensionet publike nuk prekin të gjithë njerëzit në të njëjtën mënyrë. Fëmijët mund të mos e kuptojnë plotësisht natyrën e ngjarjeve, por mund të ndiejnë frikën e të rriturve, të dëgjojnë biseda alarmuese ose të shohin pamje shqetësuese në ekran.
Me fëmijët, është e rëndësishme të përdorim gjuhë të qartë dhe të përshtatshme për moshën. Nuk duhet t’i mbingarkojmë me detaje të dhunshme, por as t’i gënjejmë. Mund t’u themi: “Ka ndodhur një protestë dhe disa njerëz janë përfshirë në përplasje. Të rriturit dhe shërbimet përkatëse po merren me situatën. Ne do të ndjekim informacionin e besueshëm dhe do të kujdesemi për sigurinë tonë.”
Për të moshuarit dhe personat që jetojnë vetëm, një telefonatë e shkurtër mund të ketë vlerë të madhe. Pyetja “Si po ndihesh? A ke nevojë për ndonjë gjë?” mund të zvogëlojë ndjenjën e izolimit.
Nëse dikush shfaq ankth të fortë, duhet ta dëgjojmë pa e minimizuar përvojën e tij. Nuk ndihmon t’i themi “mos u frikëso” ose “nuk ke pse shqetësohesh”. Më e dobishme është të pranojmë ndjenjën, të vlerësojmë nevojat e menjëhershme dhe të ndihmojmë personin të lidhet me mbështetjen që i nevojitet.
Qetësia nuk është indiferencë
Ekziston një keqkuptim i zakonshëm: se të ruash qetësinë gjatë trazirave do të thotë të mos interesohesh për atë që po ndodh. Në të vërtetë, qetësia psikologjike është një formë e ruajtjes së aftësisë për të vepruar.
Një qytetar mund të shqetësohet për sigurinë publike, të mos pajtohet me dhunën, të mbështesë të drejtën për protesta paqësore dhe të kërkojë llogaridhënie nga institucionet, pa u bërë pjesë e ciklit të frikës dhe të reagimeve impulsive.
Këtu qëndron edhe rëndësia e dallimit mes protestës si formë e shprehjes qytetare dhe akteve konkrete të dhunës. Ato nuk duhen barazuar automatikisht. Po aq e rëndësishme është të mos e kthejmë çdo pamje të një incidenti në gjykim për të gjithë pjesëmarrësit, pa shqyrtuar faktet dhe rrethanat.
Shoqëritë kanë nevojë për qytetarë të informuar, të aftë të mendojnë në mënyrë kritike dhe të reagojnë me përgjegjësi. Një klimë e shëndetshme psikologjike nuk kërkon heshtje, por mundësinë për të shprehur shqetësimin pa u pushtuar nga paniku.
Kur duhet të kërkojmë ndihmë profesionale?
Frika e përkohshme pas ngjarjeve të forta është një reagim i kuptueshëm. Por nëse shqetësimi vazhdon, ndërhyn në gjumë, në punë, në marrëdhëniet me të tjerët ose krijon vështirësi për të kryer aktivitetet e përditshme, është e arsyeshme të kërkojmë mbështetje profesionale.
Shenja që meritojnë vëmendje përfshijnë pagjumësinë e vazhdueshme, mendimet e përsëritura për ngjarjet, ndjesinë e alarmit të pandërprerë, shmangien e tepruar të ambienteve publike dhe vështirësinë për t’u qetësuar edhe kur nuk ka rrezik të menjëhershëm.
Nuk është e nevojshme të presim derisa shqetësimi të bëhet i padurueshëm. Konsultimi me një psikolog ose profesionist të shëndetit mendor mund të na ndihmojë të kuptojmë reagimet tona dhe të ndërtojmë mënyra më të përshtatshme për t’i përballuar ato.
Të ruajmë mendimin e kthjellët në një atmosferë të turbullt
Në kohë tensioni kolektiv, frika mund të përhapet përmes pamjeve, fjalëve, thashethemeve dhe reagimeve të njerëzve përreth nesh. Por ashtu si ankthi mund të përforcohet, edhe siguria psikologjike mund të mbështetet nga informacioni i besueshëm, marrëdhëniet njerëzore dhe aftësia për të dalluar faktet nga skenarët e frikshëm.
Nuk mund ta kontrollojmë çdo ngjarje që ndodh në shoqëri. Mund të kontrollojmë, deri në një masë të rëndësishme, mënyrën se si informohemi, si komunikojmë dhe si kujdesemi për veten dhe të tjerët.
Në fund, mbrojtja psikologjike nuk është përpjekje për ta zhdukur frikën, por për të mos ia dorëzuar asaj drejtimin e jetës sonë. Është aftësia për të parë realitetin pa e zbukuruar, për të pranuar rrezikun pa e zmadhuar dhe për të ruajtur solidaritetin pa u përfshirë në panikun kolektiv.
Në një shoqëri të tensionuar, qetësia nuk është dobësi. Është aftësia për të menduar, për të zgjedhur dhe për të vepruar me përgjegjësi, pikërisht atëherë kur kjo bëhet më e vështirë.
© Nuk lejohet riprodhimi i shkrimeve pa vendosur autorësinë e revistës "Psikologjia" dhe pa cituar burimin.
