Në marrëdhëniet njerëzore, qoftë në familje, në çift, në punë apo në shoqëri, shpesh lindin situata ku dikush duhet të mbajë përgjegjësi për veprimet e tij. Megjithatë, mënyra se si ia bëjmë të qartë një personi gabimin e tij mund të bëjë një ndryshim të madh.
Ekziston një dallim i rëndësishëm midis të mbash dikë përgjegjës për sjelljen e tij dhe ta bësh të ndihet i pavlerë për shkak të saj. Përgjegjësia synon ndërgjegjësimin, pranimin e gabimit dhe ndryshimin e sjelljes. Turpërimi, përkundrazi, shpesh sulmon identitetin dhe vetëvlerësimin e individit. Një komunikim i shëndetshëm nuk kërkon të poshtërojmë tjetrin për ta ndihmuar të kuptojë gabimin. Ai kërkon të vendosim kufij, të shprehim pasojat dhe të nxisim përgjegjësinë pa cenuar dinjitetin njerëzor.
Dallimi psikologjik midis fajit dhe turpit
Studiuesja dhe psikologia June Price Tangney, së bashku me kolegët e saj, ka studiuar gjerësisht emocionet e fajit dhe turpit. Sipas kërkimeve të saj, këto dy emocione kanë dallime të rëndësishme psikologjike:
Faji lidhet kryesisht me vlerësimin e një veprimi: “Kam bërë diçka të gabuar”.
Turpi lidhet me vlerësimin negativ të vetes: “Unë jam një person i keq”.
Ky dallim është thelbësor. Kur dikujt i tregojmë se një veprim i tij ka qenë i gabuar, i japim mundësinë të reflektojë dhe të korrigjohet. Kur e etiketojmë si të pavlerë, të papërgjegjshëm apo të keq, rrezikojmë ta bëjmë të ndihet i sulmuar në nivel personal. Në librin Shame and Guilt, Tangney dhe Ronda Dearing (2002) shpjegojnë se faji priret të lidhet më shumë me empatinë, pranimin e përgjegjësisë dhe sjelljet riparuese, ndërsa turpi mund të shoqërohet me tërheqje, mbrojtje psikologjike dhe zemërim.
Pse turpërimi nuk ndihmon në ndryshimin e sjelljes?
Kur një person turpërohet për gabimet e tij, vëmendja shpesh zhvendoset nga dëmi që ka shkaktuar te mënyra se si po gjykohet nga të tjerët. Në vend që të mendojë: “Si mund ta korrigjoj atë që bëra?”, ai mund të fillojë të mendojë: “Si mund të mbrohem nga ky sulm?” Sipas rishikimit shkencor të June Tangney, Jeff Stuewig dhe Debra Mashek (2007), turpi mund të shoqërohet me dëshirën për t’u fshehur, për të mohuar përgjegjësinë ose për t’u distancuar nga situata. Ndërsa ndjenja e fajit, kur lidhet me një sjellje konkrete, mund të nxisë kërkimfaljen dhe përpjekjet për të riparuar dëmin. Kjo nuk do të thotë se turpi shkakton gjithmonë reagime negative, por tregon se poshtërimi nuk është një mënyrë e besueshme për të nxitur ndryshim.
Përgjegjësia personale fillon me pranimin e gabimit
Të mbash dikë përgjegjës do të thotë ta ndihmosh të kuptojë lidhjen midis veprimeve të tij dhe pasojave që ato kanë shkaktuar. Kjo kërkon komunikim të drejtpërdrejtë, vendosje kufijsh dhe gatishmëri për të kërkuar ndryshim. Për shembull, ekziston një ndryshim i madh midis dy deklaratave:
“Ti je një njeri egoist dhe nuk mendon kurrë për të tjerët.”
“Kur nuk respekton marrëveshjen tonë, më krijon vështirësi dhe dëmton besimin mes nesh.”
Në rastin e parë sulmohet karakteri i personit. Në të dytin përshkruhet një sjellje konkrete dhe ndikimi i saj. Ky komunikim e bën më të qartë se çfarë duhet të ndryshojë, pa e reduktuar individin në gabimin që ka bërë.
Empatia nuk do të thotë mungesë kufijsh
Një keqkuptim i zakonshëm është ideja se, nëse tregojmë mirëkuptim ndaj dikujt, duhet të justifikojmë edhe sjelljen e tij. Në të vërtetë, empatia dhe përgjegjësia mund të bashkëjetojnë. Mund ta kuptojmë se dikush po kalon një periudhë të vështirë emocionale, por kjo nuk do të thotë se duhet të pranojmë sjellje që na lëndojnë. Një marrëdhënie e shëndetshme kërkon aftësinë për të thënë: “E kuptoj se çfarë po kalon, por kjo sjellje nuk është e pranueshme për mua.” Të vendosësh kufij nuk është ndëshkim. Është një mënyrë për të mbrojtur mirëqenien personale dhe për të përcaktuar qartë përgjegjësitë në marrëdhënie.
Si ta mbajmë dikë përgjegjës pa e turpëruar?
Psikologjia e komunikimit dhe e marrëdhënieve ndërpersonale sugjeron disa mënyra më konstruktive për të adresuar sjelljet problematike:
Kritikoni sjelljen, jo identitetin: Përqendrohuni te veprimi konkret dhe jo te karakteri i personit.
Përshkruani pasojat: Shpjegoni se si sjellja e tij ka ndikuar tek ju apo te të tjerët.
Dëgjoni pa justifikuar: Jepini mundësi personit të shpjegojë këndvështrimin e tij, pa e minimizuar dëmin.
Kërkoni përgjegjësi konkrete: Një kërkimfalje është e rëndësishme, por duhet të shoqërohet me përpjekje për të korrigjuar gabimin.
Vendosni kufij të qartë: Tregoni se cilat sjellje nuk janë të pranueshme dhe cilat janë pasojat nëse përsëriten.
Qëllimi nuk është ta bëjmë tjetrin të ndihet keq, por ta ndihmojmë të kuptojë ndikimin e veprimeve të tij dhe të marrë përgjegjësinë për to.
Të turpërosh dikë dhe ta mbash përgjegjës janë dy gjëra thelbësisht të ndryshme. E para mund të cenojë dinjitetin dhe vetëvlerësimin e individit, ndërsa e dyta krijon mundësinë për reflektim, korrigjim dhe ndryshim. Studimet e June Tangney dhe studiuesve të tjerë tregojnë rëndësinë e dallimit midis turpit dhe fajit në mënyrën se si njerëzit reagojnë ndaj gabimeve të tyre. Nuk kemi nevojë ta poshtërojmë dikë për t’i treguar se ka gabuar. Mund të jemi të vendosur pa qenë mizorë, të drejtpërdrejtë pa qenë ofendues dhe empatikë pa hequr dorë nga kufijtë tanë. Të mbash dikë përgjegjës do të thotë t’i kërkosh të përballet me atë që ka bërë, jo ta bindësh se ai vetë nuk vlen.
© Nuk lejohet riprodhimi i shkrimeve pa vendosur autorësinë e revistës "Psikologjia" dhe pa cituar burimin.
