Në jetën e përditshme, jo gjithmonë janë rrethanat ato që na e prishin qetësinë, por mënyra se si lejojmë që sjelljet dhe opinionet e të tjerëve të ndikojnë tek ne. Një person kritik, pesimist apo manipulues mund të bëhet burim i vazhdueshëm stresi, sidomos kur mendimet e tij fillojnë të përcaktojnë humorin, vetëvlerësimin dhe vendimet tona. Në psikologji, kjo lidhet me çështje si autonomia personale, rregullimi emocional dhe ndikimi i marrëdhënieve shoqërore në mirëqenien psikologjike.
Sipas psikologëve Richard M. Ryan dhe Edward L. Deci, autonomia është një element thelbësor i mirëqenies njerëzore. Në teorinë e tyre të vetëpërcaktimit, ata theksojnë se ndjenja e kontrollit mbi zgjedhjet dhe veprimet tona lidhet me motivimin, zhvillimin personal dhe shëndetin psikologjik. Kur veprojmë kryesisht nën presionin e pritshmërive apo gjykimeve të jashtme, mund të përjetojmë më shumë tension dhe më pak kënaqësi personale (Ryan & Deci, 2000).
1.Humori juaj varet nga sjellja e të tjerëve – Një nga shenjat e para është kur një koment negativ mund t’ju prishë gjithë ditën. Një kritikë, një përgjigje e ftohtë apo një gjest shpërfillës ju bën të humbni qetësinë dhe të mos përqendroheni më te gjërat që kanë rëndësi për ju. Kjo nuk do të thotë se duhet të bëhemi indiferentë ndaj të tjerëve. Do të thotë të mësojmë të dallojmë mes asaj që ndiejmë dhe mënyrës se si zgjedhim të reagojmë. Nëse reagimi ynë emocional drejtohet vazhdimisht nga sjellja e dikujt tjetër, hapësira për zgjedhje personale mund të ngushtohet.
2.Keni nevojë të justifikoni çdo vendim – Nëse ndiheni të detyruar të shpjegoni çdo zgjedhje, të kërkoni miratim ose të provoni vazhdimisht se nuk keni gabuar, mund të jeni duke i dhënë opinionit të dikujt më shumë peshë sesa meriton. Ryan dhe Deci, në punimet e tyre mbi teorinë e vetëpërcaktimit, dallojnë veprimin e udhëhequr nga bindjet personale prej atij që drejtohet nga presioni i jashtëm. Kjo qasje sugjeron se një jetë më autonome përfshin aftësinë për të marrë vendime në përputhje me vlerat tona, pa e bërë miratimin e të tjerëve kusht për qetësinë personale.
3.Mendoni vazhdimisht për fjalët dhe kritikat e tyre – Një bisedë e pakëndshme mund të përfundojë në pak minuta, por të vazhdojë në mendjen tonë për orë të tëra. I analizojmë fjalët, imagjinojmë përgjigje të tjera dhe pyesim veten nëse personi kishte të drejtë. Kur kjo ndodh shpesh, vëmendja jonë largohet nga e tashmja dhe përqendrohet te një marrëdhënie që na shkakton shqetësim. Një kritikë mund të përmbajë informacion të vlefshëm, por nuk është e nevojshme që çdo koment të kthehet në një gjykim për identitetin dhe vlerën tonë. Pyetja e dobishme është: A ka diçka konkrete që mund të mësoj nga kjo kritikë, apo thjesht po e ndëshkoj veten duke e përsëritur vazhdimisht?
4.Filloni të dyshoni te vetja – Kur ekspozohemi vazhdimisht ndaj nënçmimit, krahasimeve dhe kritikave poshtëruese, mund të fillojmë t’i shohim aftësitë tona përmes syve të personit që na kritikon. Vendimet që dikur i merrnim me siguri bëhen të vështira, ndërsa frika nga gabimi rritet. Këtu është e rëndësishme të bëjmë dallimin mes kritikës konstruktive dhe një modeli të vazhdueshëm zhvlerësimi. E para mund të na ndihmojë të përmirësohemi; e dyta mund të dëmtojë besimin te vetja, veçanërisht kur shoqërohet me kontroll dhe mungesë respekti. Sipas teorisë së vetëpërcaktimit, nevoja për kompetencë, pra ndjenja se jemi të aftë të përballojmë sfidat, është një ndër nevojat themelore psikologjike. Mjediset që e mbështesin këtë nevojë favorizojnë motivimin dhe mirëqenien, ndërsa ato që e pengojnë mund t’i dobësojnë ato (Ryan & Deci, 2000).
5.Ndryshoni sjelljen për të shmangur reagimet e tyre – Nëse hiqni dorë nga planet, interesat apo marrëdhëniet tuaja vetëm që të mos zemëroni dikë, ndikimi i tij mund të ketë kaluar kufijtë e një mosmarrëveshjeje të zakonshme. Të marrësh parasysh ndjenjat e të tjerëve është pjesë e marrëdhënieve të shëndetshme. Por të jetosh vazhdimisht duke parashikuar reagimet e tyre do të thotë të rrezikosh të humbasësh kontaktin me nevojat dhe vlerat e tua. Autonomia nuk nënkupton të mos dëgjosh askënd. Ajo nënkupton të dëgjosh, të vlerësosh dhe më pas të vendosësh vetë.
6.Shpenzoni më shumë energji duke u mbrojtur sesa duke jetuar – Kur një pjesë e madhe e energjisë mendore shkon për t’iu përgjigjur provokimeve, për të fituar debate apo për të provuar se keni të drejtë, mund t’ju mbetet pak energji për punën, familjen, miqësitë dhe synimet personale. Jo çdo konflikt kërkon një përgjigje dhe jo çdo keqkuptim duhet të zgjidhet me çdo kusht. Ndonjëherë, zgjedhja më e shëndetshme është të shpjegoni kufirin tuaj një herë, të mos hyni në debate të pafundme dhe të largoheni nga një bisedë që nuk sjell as mirëkuptim, as zgjidhje. Kjo nuk është dobësi. Është mënyrë për të mbrojtur kohën, vëmendjen dhe qetësinë tuaj.
7.E shtyni lumturinë derisa ata të ndryshojnë – Një tjetër shenjë është bindja se do të ndiheni më mirë vetëm kur personi negativ të kërkojë falje, të ndryshojë sjellje ose më në fund t’ju kuptojë. Sigurisht, ndreqja e marrëdhënieve mund të jetë e rëndësishme. Por nuk mund ta ndërtojmë të gjithë mirëqenien tonë mbi një ndryshim që nuk varet prej nesh. Sipas qasjes së Ryan dhe Deci, mirëqenia lidhet edhe me mundësinë për të vepruar në mënyrë autonome dhe për të përmbushur nevojat tona psikologjike, jo vetëm me reagimet e mjedisit të jashtëm. Të rimarrësh kontrollin nuk do të thotë të mohosh dhimbjen apo të pranosh sjellje të papranueshme. Do të thotë të mos e shtysh jetën tënde për një ditë të pacaktuar, kur dikush tjetër më në fund do të sillet ndryshe.
Si ta rimerrni kontrollin?
Vendosni kufij të qartë. Shprehni me qetësi çfarë nuk pranoni dhe çfarë do të bëni nëse sjellja vazhdon.
Mos e trajtoni çdo kritikë si të vërtetë. Vlerësoni përmbajtjen e saj, burimin dhe mënyrën si është shprehur.
Mësoni të ndaloni reagimin automatik. Merrni pak kohë përpara se t’i përgjigjeni një mesazhi apo komenti që ju shqetëson.
Investoni te marrëdhëniet mbështetëse. Kaloni kohë me njerëz që ju dëgjojnë, ju respektojnë dhe ju lejojnë të jeni vetvetja.
Përqendrohuni te ajo që mund të kontrolloni. Nuk mund të vendosni si do të sillet dikush tjetër, por mund të zgjidhni reagimin, kufijtë dhe distancën tuaj.
Kërkoni mbështetje kur është e nevojshme. Nëse një marrëdhënie përfshin frikësim, poshtërim ose kontroll të vazhdueshëm, biseda me një psikolog mund t’ju ndihmojë të gjeni mënyra më të sigurta për ta përballuar situatën.
Në përfundim, t’u japësh njerëzve negativë shumë pushtet nuk do të thotë thjesht të ndikohesh nga fjalët e tyre. Do të thotë që, gradualisht, mendimet, reagimet dhe sjelljet e tyre fillojnë të përcaktojnë mënyrën se si e shihni veten dhe si e jetoni jetën tuaj. Psikologjia e vetëpërcaktimit na kujton rëndësinë e autonomisë, kompetencës dhe lidhjeve të shëndetshme me të tjerët. Këto parime nuk kërkojnë të bëhemi të ftohtë apo indiferentë, por të ruajmë aftësinë për të zgjedhur dhe për të vepruar në përputhje me vlerat tona.
Nuk keni nevojë t’i ndryshoni të gjithë njerëzit përreth jush për të rifituar qetësinë. Ndonjëherë, hapi më i rëndësishëm është të ndryshoni kufijtë që vendosni dhe rëndësinë që u jepni gjykimeve të tyre.
© Nuk lejohet riprodhimi i shkrimeve pa vendosur autorësinë e revistës "Psikologjia" dhe pa cituar burimin.
