Fëmijët që marrin një smartphone para moshës 13-vjeçare mund të përballen me pasoja më të këqija psikologjike vite më vonë. Një studim i ri, që përfshiu më shumë se 100 mijë të rinj nga 163 vende, gjeti një lidhje mes moshës së hershme të marrjes së telefonit inteligjent dhe mirëqenies më të dobët psikologjike në moshën e re.
Sipas studiuesve, një pjesë e rëndësishme e kësaj lidhjeje mund të shpjegohet nga qasja e hershme në rrjetet sociale, e cila mund të rrisë ekspozimin ndaj bullizmit kibernetik, të ndikojë negativisht në marrëdhëniet familjare dhe të çrregullojë gjumin. Studimi, i publikuar në Journal of Human Development and Capabilities, nuk tregon se smartphone-i shkakton drejtpërdrejt probleme të shëndetit mendor. Megjithatë, ai ngre pikëpyetje mbi pasojat afatgjata të ekspozimit ndaj botës dixhitale që në fëmijëri.
Smartphone-i si portë drejt një bote dixhitale
Shqetësimi i shkencëtarëve dhe politikëbërësve për përdorimin e teknologjisë nga fëmijët është rritur ndjeshëm vitet e fundit. Një smartphone nuk është thjesht një pajisje për telefonata apo mesazhe. Ai shërben si një portë drejt mjediseve dixhitale të kuruara nga algoritmet, ku përdoruesit përballen vazhdimisht me përmbajtje të përzgjedhur për t’i mbajtur sa më gjatë në ekran. Shumë prej këtyre algoritmeve përdorin sisteme të bazuara në inteligjencën artificiale për të parashikuar se çfarë përmbajtjeje do të tërheqë vëmendjen e përdoruesit dhe për ta paraqitur atë në mënyrë të vazhdueshme. Për fëmijët dhe adoleshentët, kjo mund të jetë veçanërisht problematike. Një rishikim shkencor i vitit 2026 sugjeron se truri i adoleshentëve kalon ndryshime biologjike që rrisin ndjeshmërinë ndaj reagimeve sociale dhe shpërblimeve të paparashikueshme, si njoftimet, pëlqimet dhe komentet. Kjo i bën mendjet në zhvillim potencialisht më të ndjeshme ndaj mënyrës se si janë ndërtuar platformat moderne dixhitale.
A mjafton ndalimi i telefonave në shkollë?
Përpjekjet për të kufizuar ndikimin e telefonave te të rinjtë kanë dhënë rezultate të përziera. Disa shkolla dhe institucione kanë vendosur kufizime për përdorimin e telefonave gjatë orarit mësimor. Megjithatë, një studim i publikuar në vitin 2026, i cili analizoi efektet e kufizimeve të përdorimit të telefonave në shkollat e mesme, gjeti pak ose aspak përmirësim në shëndetin mendor vetëm nga ndalimet gjatë orarit të mësimit. Kjo ka bërë që studiuesit të shtrojnë një pyetje më të gjerë: A është problemi vetëm koha që fëmijët kalojnë në telefon, apo mosha kur ata fitojnë për herë të parë akses të plotë në këtë botë dixhitale? Studimi i ri u përqendrua pikërisht tek kjo çështje.
Një mënyrë tjetër për të matur shëndetin mendor
Autorët nuk u fokusuan vetëm te diagnozat tradicionale klinike, si depresioni apo ankthi. Ata përdorën konceptin “shëndeti i mendjes” (mind health), të cilin e dallojnë nga kategoritë klasike të sëmundjeve mendore. Ky koncept përfshin një gamë më të gjerë të aftësive emocionale, sociale dhe njohëse që i ndihmojnë njerëzit të përballojnë sfidat e jetës, të krijojnë marrëdhënie dhe të funksionojnë në mënyrë produktive. Studimi u drejtua nga Tara C. Thiagarajan, themeluese dhe kryeshkencëtare e Sapien Labs. Qëllimi ishte të kuptohej nëse mosha kur një fëmijë merr smartphone-in e parë lidhet me gjendjen e tij psikologjike disa vite më vonë, në moshën e re.
“Ne jemi një organizatë jofitimprurëse që ndjek shëndetin e mendjes në mbarë botën dhe shqyrton se si aspekte të ndryshme të mjedisit kontribuojnë në rënien e tij nga një brez te tjetri”, tha Thiagarajan për PsyPost. Sipas saj, një nga ndryshimet më të rëndësishme mjedisore që përkon me këtë prirje është shfaqja e smartphone-ve.
“Donim të kuptonim efektin kumulativ të pasjes së një smartphone-i gjatë fëmijërisë në zhvillim, dhe jo vetëm efektin e menjëhershëm të përdorimit të tij”, shtoi ajo.
Më shumë se 100 mijë të rinj nga 163 vende
Për të analizuar këtë lidhje, studiuesit përdorën të dhëna nga Global Mind Project, një iniciativë e gjerë për mbledhjen e të dhënave mbi mirëqenien psikologjike. Në analizë u përfshinë më shumë se 100 mijë të rinj të moshës 18 deri në 24 vjeç, nga 163 vende dhe nga një gamë e gjerë kulturash. Pjesëmarrësit plotësuan online një mjet vlerësimi të quajtur Mind Health Quotient, i cili synon të masë aspekte të ndryshme të funksionimit emocional, social dhe njohës. Studiuesit më pas krahasuan rezultatet e tyre me moshën në të cilën kishin marrë smartphone-in e parë.
Rrjetet sociale mund të jenë hallka kryesore
Një nga përfundimet më të rëndësishme të studimit është se lidhja mes përdorimit të hershëm të smartphone-it dhe shëndetit më të dobët të mendjes duket se lidhet në një masë të konsiderueshme me qasjen e hershme në rrjetet sociale. Kjo mund të krijojë një sërë rrugësh përmes të cilave përvoja dixhitale ndikon në zhvillimin e fëmijëve dhe adoleshentëve. Ekspozimi ndaj bullizmit kibernetik, për shembull, mund të ndikojë në mirëqenien emocionale. Po ashtu, përdorimi i tepërt mund të ndërhyjë në marrëdhëniet familjare dhe të çrregullojë gjumin – një faktor veçanërisht i rëndësishëm gjatë viteve të zhvillimit. Kjo sugjeron se telefoni vetë mund të mos jetë problemi i vetëm. Më e rëndësishme mund të jetë bota sociale dhe psikologjike që pajisja i hap fëmijës. Megjithatë, studiuesit theksojnë nevojën për kujdes në interpretim. Të dhënat tregojnë një lidhje statistikore, jo domosdoshmërisht një marrëdhënie shkak-pasojë. Faktorë të tjerë që lidhen me familjen, mjedisin, personalitetin apo mënyrën e përdorimit të teknologjisë mund të ndikojnë gjithashtu në rezultatet.
Pavarësisht këtyre kufizimeve, studimi shton një element të rëndësishëm në debatin mbi fëmijët dhe teknologjinë: jo vetëm sa kohë kalojnë të rinjtë në smartphone, por edhe sa herët hyjnë në botën e tij dixhitale mund të ketë rëndësi për mirëqenien e tyre të mëvonshme.
© Nuk lejohet riprodhimi i shkrimeve pa vendosur autorësinë e revistës "Psikologjia" dhe pa cituar burimin.
